Thema 2: Psychologische ontwikkeling

Snel naar de tools van dit thema

Checklist: vragen vooraf
3-stappenkaart nazorg
Checklist belastbaarheid
Intervisie veerkracht
Aanvullende tools en life skills

Alle tools zijn ontwikkeld door onderzoeksgroep Verpleegkundig Leiderschap van Hogeschool Leiden en zijn bedoeld voor zorgprofessionals en docenten die studenten verpleegkunde begeleiden tijdens hun stage. Samen zorgen we voor een succesvolle stage.

Rol: werkbegeleider

Voorbereiding op emotioneel belastende zorgmomenten tijdens stage

Werkbegeleiders kunnen studenten helpen voorbereiden op zorgmomenten die emotioneel of aangrijpend kunnen zijn (zoals lichamelijke verzorging, wonden, of overlijden). Zo voelen studenten zich gesteund en niet overvallen. Door ruimte te geven om zelf aan te geven wanneer het te veel wordt (bijvoorbeeld weglopen zonder uitleg), wordt zijn/haar autonomie gerespecteerd. Daarnaast vermindert voorspelbaarheid (weten wat er gaat gebeuren) de stressrespons. Onbekendheid met een situatie is vaak een grotere stressor dan de situatie zelf.

Checklist voor de begeleider: vragen vooraf

"Heb je dit al eerder gedaan, of is dit een eerste keer?"
"Hoe voel je je hierbij? Heb je ergens zorgen over?"
Leg vooraf uit hoe het zorgmoment zal verlopen en hoe het eruit zal zien (bijvoorbeeld bij wondverzorging of na een overlijden).
Spreek af: "Als het te veel wordt, mag je weglopen zonder dat je dit hoeft uit te leggen."
Check na het zorgmoment kort terug: "Hoe was dit voor je?"

Rol: stagebegeleider en docent

Nazorg na ingrijpende situaties tijdens de stage

Studenten maken ingrijpende of heftige situaties mee op de werkvloer (overlijden, agressie, onjuiste bejegening door een patiënt, een fout). De manier waarop een student een ingrijpende gebeurtenis verwerkt is bepalend voor zijn of haar welzijn. Terugkijken op een ervaring is van belang om er daadwerkelijk van te leren. Nazorg hoeft niet zwaar te zijn. Een simpele, oprechte vraag als "Hoe zit dit nog bij je?" een paar dagen later heeft vaak meer effect dan een lang gesprek direct na het moment zelf. Met deze werkvorm kunnen werkbegeleiders studenten helpen met het verwerken van ingrijpende situaties, zodat deze ervaringen hun verbondenheid met de stage versterken. Voor docenten zijn stap 2 en 3 toepasbaar in het onderwijs. Het geeft studenten erkenning en een gevoel van betrokkenheid vanuit de docent.

Student en docent Verpleegkunde in gesprek

1. Direct opvangen

Check meteen na de situatie kort in bij de student: "Hoe gaat het met je?"
Geen uitgebreid gesprek nodig, wel een moment van erkenning.
Bied de mogelijkheid om er even uit te stappen (een time-out) zonder dat dit als zwakte wordt gezien.
Kom op voor de student als deze onterecht is bejegend door een patiënt. Benoem dit hardop, ook richting de patiënt/familie indien passend.

2. Later nabespreken

Plan dezelfde werkdag een rustig moment om de situatie te bespreken.
Vraag naar de beleving van de student, niet alleen naar de feiten: "Wat deed dit met je?"
Geef expliciet bevestiging: benoem concreet wat de student goed heeft gedaan.
Reflecteer samen: wat ging goed, wat was lastig, wat zou de student een volgende keer anders doen?

3. Follow-up: erop terugkomen

Kom er een paar dagen later nogmaals op terug.
Vraag of de situatie nog speelt of terugkomt, bijvoorbeeld in gedachten thuis.
Leg vast wat er is voorgevallen en welke nazorg is geboden, zodat dit structureel onderdeel wordt van de begeleiding.

Rol: stagebegeleider

Belastbaarheid en werk-schoolbalans

Studenten hebben te maken met taakeisen vanuit stage en krijgen hier schoolverplichtingen bovenop, wat het risico op overbelasting vergroot. Voorbeelden zijn een onhaalbaar rooster of te hoge verwachtingen. Daarnaast is de druk op de zorg hoog, dit voelen studenten. Voldoende rust en een haalbare planning zijn voorwaarden om informatie en indrukken goed te kunnen verwerken. Bij te hoge cognitieve belasting leren studenten minder effectief en raken zij eerder vervreemd van de stage. Begeleiders kunnen helpen voorkomen dat studenten overbelast raken. Zo blijft er ruimte om te leren en zich te ontwikkelen. Onderstaande checklist kan geraadpleegd worden om hierover met de student uit te wisselen.

Checklist voor de begeleider

Is het rooster van de student haalbaar in combinatie met schooldagen? (bijvoorbeeld: geen avonddienst direct voor een schooldag)
Heeft de student voldoende rustmomenten ingepland tussen diensten?
Zijn de verwachtingen aan het begin van de stage (en bij nieuwe taken) realistisch en stapsgewijs opgebouwd?
Is er ruimte om verwerkingstijd te geven na een dienst met veel nieuwe indrukken, in plaats van direct door te gaan naar de volgende taak?
Wordt er periodiek gecheckt of de belasting nog in balans is (niet alleen bij de intake, maar ook halverwege de stage)?

Rol: docent

Intervisie en veerkracht (docent)

Docenten kunnen studenten een veilige, vertrouwelijke ruimte bieden om stage-ervaringen met elkaar te delen, zodat zij niet alleen blijven rondlopen met indrukken en zich gesteund voelen door de klas en de docent. Docenten kunnen ook hun eigen kwetsbaarheid tonen door persoonlijke ervaringen en gemaakte fouten uit de eigen praktijk te delen. Intervisie is een gezamenlijke reflectie die studenten helpt ervaringen te verwerken door deze hardop te delen en te horen dat anderen vergelijkbare gevoelens hebben (normalisatie). Psychologische veiligheid is hier de kernvoorwaarde: zonder vertrouwen in de groep en de garantie van vertrouwelijkheid durven studenten zich niet kwetsbaar op te stellen. Daarnaast bouwt deze werkvorm aan veerkracht door studenten een proces te geven waarmee ze tegenslag kunnen verwerken.

Samen en zelfstandig leren bij de opleiding Verpleegkunde van Hogeschool Leiden

Voorbereiding

Spreek af dat iedere student minstens één casus inbrengt (zo wordt deelname een groepsnorm, niet vrijblijvend).
Creëer een intieme, informele sfeer. Bijvoorbeeld door iets lekkers mee te nemen.
Bespreek de vertrouwelijkheid expliciet, maak dit samen een groepsafspraak.
Wees flexibel in de invulling. Niet elke klas of situatie vraagt om dezelfde aanpak.

Tijdens de intervisie

Casus delen. Een student brengt een ervaring in die als heftig is ervaren (dit kan ook gaan over teamdynamiek op de werkvloer, niet alleen medisch-inhoudelijke situaties).
Emoties benoemen. Ga als groep in gesprek over wat de situatie met de student deed, en vraag door op wat hij/zij precies als "heftig" labelt en waarom.
Erkenning. Bevestig en erken de ervaring van de student. Het doel is niet per se het oplossen van het probleem, maar het gezien en gehoord voelen.

Na de intervisie

Neem als docent eventueel contact op met de werkbegeleider als een casus daar aanleiding voor geeft. Fungeer als vangnet tussen school en stage.
Houd ook ruimte voor coaching over situaties buiten de stage, bijvoorbeeld over keuzes die studenten in het dagelijks leven maken en die hun functioneren op stage raken.

Rol: docent

Aanvullende tools en life skills

Met dit onderdeel kunnen docenten zich richten op ondersteuning voor persoonlijke groei, zelfinzicht en het mentale welzijn van de student. Deze 'life skills' zijn bedoeld om studenten te helpen navigeren door de complexiteit van hun opleiding en stage. De focus ligt op het ontwikkelen van veerkracht en een duurzame professionele houding.

Deze aanvullende tools bieden praktische handvatten voor diverse uitdagingen:

Zelfbewustzijn en reflectie

Met instrumenten zoals de TA DA-lijst leren studenten stil te staan bij wat zij al bereikt hebben, wat hun zelfvertrouwen versterkt.

Lees over de TA DA-lijst

Mentale weerbaarheid

Tools zoals de RET-methodiek (Rationeel-Emotieve Therapie) helpen bij het ombuigen van irrationele gedachten die leerprocessen, zoals samenwerking of planning, in de weg kunnen zitten.

Lees over de RET-methodiek

Gezondheid en balans

Door middel van vragenlijsten over mentale gezondheid en leefstijl worden studenten gestimuleerd om hun eigen belastbaarheid serieus te nemen.

Lees over deze vragenlijsten

Bovenstaande tools op het gebied van life skills werden ontwikkeld door onderzoeksgroep Ouderschap en Jeugd in Ontwikkeling van Hogeschool Leiden. Lees hier meer over dat onderzoek.

De overige thema's

Door naar thema 3: Professionele ontwikkeling

Stagebegeleidingsnavigator professionele ontwikkeling - illustratie van een feestelijk diplomauitreiking

Het Dunning-Kruger effect

Tijdens de stage groeit niet alleen de vakkennis en -ervaring van een verpleegkundestudent, maar ook het zelfinzicht. Toch klopt hun zelfbeeld niet altijd...

Meer over het Dunning-Kruger effect