Kansengelijkheid
De onderzoeksgroep Natuur & Ontwikkeling Kind doet onderzoek naar het sociaal rechtvaardig vormgeven van leerecosystemen, gericht op natuur en wetenschap. Hierbij staat de verbinding tussen binnen- en buitenschools leren centraal. Hoofdonderzoeker op dit thema is Sofia van Santen, die hiervoor nauw samenwerkt met Naturalis Biodiversity Center.
Wat en hoe?
Leer- en ontwikkelkansen zijn structureel ongelijk verdeeld, en dat is geen toeval. Die ongelijkheid is verweven met bredere maatschappelijke structuren en raakt kinderen uit gezinnen met weinig geld, een migratiegeschiedenis of een minder kansrijke leefomgeving het hardst. Scholen kunnen dit niet alleen oplossen.
Leren gebeurt niet alleen op school. Buitenschoolse leeromgevingen zijn waardevol: ze bieden authentieke contexten voor nieuwsgierigheid en verwondering, voor de ontwikkeling van interesses en identiteit, voor het ontmoeten van rolmodellen en het opdoen van kennis en vaardigheden. Maar ook buitenschoolse leerkansen zijn ongelijk verdeeld. Kwalitatief hoogstaande buitenschoolse activiteiten zijn vaak afhankelijk van de financiële middelen, tijd en mobiliteit van ouders. Niet-dominante groepen ervaren meer discontinuïteit en meer barrières tussen de plekken waar zij leren en zich ontwikkelen; thuis, op school, in de wijk, in musea, in het park. Veel leerplekken zijn bovendien niet altijd toegankelijk en inclusief. En natuur, een bewezen gezonde en rijke leeromgeving, is in wijken met lage inkomens vaker schaars, ver weg of niet uitnodigend.
Hoe dragen leerecosystemen bij aan kansgelijkheid?
Een leerecosysteem-aanpak vertrekt vanuit die brede blik op waar en hoe kinderen leren. Een leerecosysteem is een bewust samengebracht netwerk van mensen, organisaties en plekken — zoals scholen, buurtcentra, bibliotheken, musea en wijkorganisaties — die samen bijdragen aan de groei van kinderen rondom een specifiek thema.
Door mensen, organisaties en plekken bewust met elkaar te verbinden, kunnen leerkansen worden verrijkt, eerlijker verdeeld en beter afgestemd op de leefwereld van kinderen. Door contexten te verbinden worden leerroutes gecreëerd en kunnen kinderen gedurende langere tijd, vanuit verschillende invalshoeken en op verschillende plekken leren en zich ontwikkelen. Zo kan een kind op school kennismaken met een thema, na schooltijd een activiteit in het buurthuis bijwonen of lid worden van een club, thuis en in de wijk verdere verdieping opzoeken, of andersom!
Maar een leerecosysteem draagt alleen bij aan kansengelijkheid als de plekken, het aanbod én de werkwijze van professionals werkelijk toegankelijk én inclusief zijn: zodat kinderen en ouders zich welkom, gezien en gewaardeerd voelen.
Hoe ver zijn we in Nederland?
De ontwikkeling van sociaal rechtvaardige leerecosystemen staat in Nederland nog in de kinderschoenen. Samen met professionals uit de praktijk onderzoekt de onderzoeksgroep hoe zulke leerecosystemen eruit kunnen zien, wat ze vragen van betrokken professionals en beleid, en hoe de kinderen en gezinnen hierin bewegen. Meer informatie vind je op https://www.hsleiden.nl/onderzoeken/resultaat/kansrijk-om-de-hoek.
Deelprojecten
Natuur om de hoek
Hoe kunnen kinderen voor wie dit minder vanzelfsprekend is, ervaren dat natuur en wetenschap wél iets voor hen kan zijn? Vanuit die vraag startte in 2019 het leerecosysteem Natuur om de hoek als pilot in een focuswijk in Leiden — een aanpak waarbij buitenschoolse leeromgevingen en school actief met elkaar werden verbonden.
Natuur om de hoek brengt kinderen, scholen, families en wijkbewoners samen rondom natuur, wetenschap en biodiversiteit. Naturalis, Hortus, welzijnswerk, school, de bibliotheek en diverse lokale natuureducatieve aanbieders organiseren binnen- en buitenschoolse activiteiten voor kinderen en hun gezinnen. Er is een naschoolse natuurclub waar kinderen lid van kunnen worden; in de klas zijn er themalessen en er zijn diverse wijkactiviteiten zoals natuurmarkten. Ook worden er uitstapjes de wijk uit georganiseerd, zoals naar het strand, de volkstuinen, de kinderboerderij of het museum. Lees er meer over op de website van Naturalis: https://www.naturalis.nl/educatie/natuur-om-de-hoek/doe-mee-als-locatie-van-natuur-om-hoek
Resultaten
Sofia van Santen deed in 2019 een evaluerend onderzoek naar Natuur om de hoek, vanuit de onderzoeksgroep Natuur & Ontwikkeling Kind van Hogeschool Leiden en Naturalis.
Kinderen vertelden dat ze zich vrij voelen in de natuur, dat het stress vermindert en dat ze er kunnen opladen. Tegelijkertijd uitten ze zorgen: over zwerfafval, over mensen die slecht voor de planeet zorgen, en over de toekomst van de aarde. Natuur en wetenschap waren voor hen geen vanzelfsprekend onderdeel van het dagelijks leven. Wetenschap zagen ze als iets voor anderen. Iets waarvoor je "heel, te slim" moet zijn.
Lees meer over de resultaten en aanbevelingen voor de huidige praktijk in de rapportage Natuur om de Hoek.
Samenwerkingspartners
De pilot was een samenwerking tussen Naturalis Biodiversity Center, Hortus Botanicus, stichting Naar Buiten!, IVN, drie basisscholen, Centrum Jeugd en Gezin en de gemeente Leiden.
Inclusieve wetenschapsclubs
Buitenschools leren over wetenschap is waardevol, maar niet voor alle kinderen even vanzelfsprekend. Sciencemusea en wetenschapsclubs zijn lang niet altijd toegankelijk en inclusief, en kinderen uit niet-dominante groepen ervaren vaker drempels of uitsluiting. Tegelijkertijd kunnen rijke buitenschoolse leerervaringen bijdragen aan de ontwikkeling van interesses, een positief zelfbeeld als lerende, en een gevoel van "dit is ook iets voor mij". Dit project onderzocht hoe wetenschapsclubs werkelijk inclusief kunnen worden, samen met professionals vanuit natuur- en wetenschapsmusea die nieuwe naschoolse clubs hebben opgezet.
Resultaten
Op basis van de opgedane inzichten is de website De Inclusieve Wetenschapsclub ontwikkeld. De website helpt professionals om hun eigen praktijk te onderzoeken vanuit drie perspectieven: de professional, de omgeving en het kind — met kritische vragen, praktische kennis en inspirerende voorbeelden.
Samenwerkingspartners
Binnen het project ‘Inclusieve Wetenschapsclubs’ werkten professionals vanuit Museon | Omniversum, Natura Docet, Natuurmuseum Fryslân, Naturalis, Hogeschool Leiden en de VSC (Vereniging van wetenschapsmusea en science centers) in een leergemeenschap aan de ontwikkeling van nieuwe inclusieve clubs en activiteiten voor kinderen met grote afstand tot de wetenschap. Dit is gedaan in nauwe samenwerking met lokale partners, zoals een school, buurthuis of de weekendschool.
Kansrijk om de hoek
Leerkansen zijn ongelijk verdeeld, en dat is iets wat scholen niet alleen kunnen oplossen. Dit vraagt om een bredere aanpak. Het onderzoeksproject Kansrijk om de hoek kijkt naar mogelijkheden om binnen- en buitenschoolse leermogelijkheden kansrijker te maken door samen te werken aan duurzame, sociaal rechtvaardige leerecosystemen.
Resultaten
Ga naar de resultatenpagina voor wetenschappelijke publicaties, het werkboek voor professionals en het beleidsadvies.
Samenwerkingspartners
Dit is een samenwerkingsproject tussen Hogeschool Leiden, Universiteit van Amsterdam en Naturalis Biodiversity Center.
Het onderzoek is uitgevoerd in nauwe samenwerking met lokale partners, zoals scholen en professionals en vrijwilligers vanuit diverse natuur- en wijkorganisaties.
Kansrijk om de hoek is mede gefinancierd door het Ministerie van Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur.
Neem contact op
Vragen of samenwerken?
Sofia van Santen
Onderzoeker
