Simulatieonderwijs: van extraatje naar dragende factor in het curriculum

Terwijl Matthijs zijn 'patiënt' begeleidt bij een evenwichtsoefening met de loopladder, kijken zijn klasgenoten toe. Docent Cees Valentijn: "Studenten geven feedback en stellen kritisch-opbouwende vragen zoals 'waarom heb je gekozen voor deze oefening'. Soms vinden studenten het een beetje eng. Het is ook nogal wat dat je studiegenoten je zo direct feedback geven. Maar als ze straks stagelopen, moeten ze daar mee kunnen omgaan: feedback verwerken en een volgende stap kunnen maken. Het is echt heel leerzaam voor de hele klas." 

Een paar lokalen verder krijgt eerstejaars verpleegkundestudent Myrthe applaus van haar klasgenoten. Ze heeft zojuist een voorlichtingsgesprek gevoerd met mevrouw Boltz. Deze 'patiënt' is eind veertig, alleenstaand moeder en heeft een druk leven met werken en haar gezin. Ze heeft obesitas en pre-diabetes. Simulant Marga speelt de patiënt, zij is al twintig jaar simulant dus heeft ondertussen veel ervaring. Myrthe heeft de taak om haar uit te leggen hoe ze gezonder kan eten en haar te motiveren haar leefstijl aan te passen. Klasgenoten geven feedback, soms kritisch maar altijd opbouwend. "Misschien kun je de volgende keer het doel van de schijf van vijf wat beter uitleggen", zegt een klasgenootje. Docent Edwin Berk: "Het is belangrijk dat je in je opbouw van je gesprek niet vergeet uitvraag te doen naar de motivatie van de patiënt." 

Bij de opleiding Verpleegkunde zijn verschillende vormen van simulatieonderwijs of scenario-onderwijs. Bij de lessen communicatieve vaardigheden (CoVa) oefenen de studenten hoe ze om moeten gaan met patiënten in allerlei realistische situaties. Edwin: "Vandaag oefenen we een voorlichtingsgesprek op het gebied van gezonde leefstijl. Later gaan we ook aan de slag met bijvoorbeeld een slechtnieuwsgesprek en rouwverwerking. En er zijn ook lessen waar we verpleegtechnische handelingen combineren met CoVa. Het wordt steeds iets moeilijker als ze verder in hun studie komen."

Er is ook simulatieonderwijs in het simulatielokaal voor verpleegkundestudenten. Hier wordt vaak gebruik gemaakt van een high fidelity simulatiepop die 'Susie' heet. De pop wordt vanuit een controlekamer bediend. Wat Susie uniek maakt, is haar fysiologische realisme. Ze is geprogrammeerd om menselijke vitale functies na te bootsen: haar borstkas beweegt tijdens het ademen, ze heeft een voelbare hartslag en haar pupillen reageren op licht. Susie kan een hartinfarct krijgen of een anafylactische shock. De situatie kan real-time veranderen. Bovendien kan Susie interactief communiceren. Via een draadloze verbinding kan een docent of student haar laten praten, kreunen van de pijn of verwarde vragen laten stellen. Studenten kunnen op haar oefenen met het inbrengen van een infuus, katheteriseren, bloeddruk meten en reanimatie. 

Bianca Delpeut is één van de docenten die Susie-onderwijs verzorgt. "In een veilige omgeving kunnen studenten realistische situaties oefenen", legt zij uit. Ze moeten van alles combineren: communicatie, klinisch redenen, hun vaardigheden moeten ze toepassen. Dat maakt het leerrendement hoger en deze vorm van onderwijs dus heel waardevol." 

"Het is eigenlijk net een escaperoom", legt verpleegkundestudent Cayla uit. Zij heeft net een Susieles afgerond waarbij Susie een kind had dat ineens ook ziek bleek. "Je begint met minimale informatie en halverwege de casus verandert er iets. In dit geval was er dus een zoontje in huis dat erg ziek was. Mag je iemand zorg bieden die eigenlijk niet jouw patiënt is?" Haar studiegenoten knikken. Zowel Cayla als haar klasgenoten vinden deze vorm van simulatieonderwijs heel leerzaam. Youp: "Je weet dat het niet echt is, maar als je in de casus zit, vergeet je dat ook een beetje. Het is vooral fijn dat je de hoogcomplexe zorg hier kan oefenen. In je stages kom je die niet altijd tegen, terwijl je wel moet kunnen handelen als de situatie zich voordoet. Youp had een andere casus vandaag, waarbij hij de vitale functies van een ziekenhuispatiënt moest checken nadat Susie een operatie had gehad. Die vitale functies verslechterden zienderogen en Youp moest de specialist bellen. "Het was net zoals in een ziekenhuisseries zoals Grey's Anatomy", vertelt hij glimlachend. Maan valt hem bij. "Het is wel jammer dat we maar drie keer per jaar Susieles krijgen."

De opleiding Verpleegkunde overweegt om daar verandering in te brengen. Want de opleiding is – net als Fysiotherapie – heel blij met simulatieonderwijs en denkt na over een tweede simulatielokaal. Bianca: "Het grote nadeel is dat deze vorm van onderwijs relatief duur is. We kunnen alleen in kleine groepjes werken van acht studenten en er is veel begeleiding van docenten nodig." Daarom is het leren met Susie niet elke week mogelijk. Op dit moment (voorjaar 2026) ontmoeten eerstejaars studenten Susie twee keer. In leerjaar twee en drie wordt dat opgeschroefd naar drie keer per jaar. Wellicht dat dit verandert met de curriculumveranderingen die op komst zijn. Buiten deze praktische hobbels, is Bianca groot voorstander van deze moderne vorm van onderwijs. "Bij Susie komt heel veel samen, dat is wat het zo ontzettend leerzaam maakt." 

Volgens Bianca is er door de jaren heen iets veranderd bij de opleiding tot verpleegkundige. "Vroeger oefenden studenten veel op elkaar. Bijvoorbeeld met het inbrengen van een infuus of maagsonde. Dat vonden we toen heel normaal, zo heb ik zelf ook het vak geleerd", vertelt ze met een glimlach. "Maar nu hebben we de regel dat dat niet meer mag, en terecht ook. Zeker niet bij verpleegtechnische handelingen waarbij je iets bij een lichaam inbrengt. We denken nu anders over lichamelijke integriteit en sociale veiligheid dan toen. Toch wil je die handelingen wel oefenen. Daar hebben we gewone oefenpoppen voor en Susie kan nét iets meer dan een gewone oefenpop." 

Simulatieonderwijs is dus geen 'extraatje', maar een dragende factor in het curriculum. Bianca: "Er is veel onderzoek gedaan naar de effectiviteit van simulatieonderwijs. En dat daaruit blijkt onder andere dat de leercurve in de stage steiler is wanneer studenten al veel simulatieonderwijs hebben gehad." Hogeschool Leiden is niet de enige hogeschool die deze beweging maakt, alhoewel elke hogeschool ook wel eigen keuzes daarin maakt. NHL Stenden, HAN University en Saxion hebben bijvoorbeeld gekozen voor een meer high-tech simulatievorm. Denk aan onderwijs met VR-brillen, wearable simulatoren, Health Labs of immersive rooms. Poppen zoals Susie worden bij verschillende hogescholen voor verpleegkunde ingezet.

Hogescholen die net als Leiden gekozen hebben voor de inzet van patiëntacteurs (simulanten) voor opleidingen in de gezondheidszorg zijn bijvoorbeeld Hogeschool Rotterdam, Hogeschool van Amsterdam en THIM Hogeschool.   

Terug in de praktijklokalen bergt Matthijs zijn loopladder op en neemt Myrthe afscheid van simulant Marga. Youp en zijn klasgenoten pakken hun tas en lopen naar buiten. Waar simulatieonderwijs ooit begon als een extraatje, is het nu de ruggengraat van de opleidingen geworden. Het biedt studenten de unieke kans om fouten te maken zonder gevolgen, te groeien in hun klinisch redeneren en – misschien wel het belangrijkste – de mens achter de casus te blijven zien. Of het nu gaat om een haperende hartslag van Susie of een weerbarstig gesprek over gezond leven: aan de Faculteit Gezondheidszorg leren studenten niet alleen uit boeken, maar door te doen. Samen met docenten en studiegenoten die je helpen en opbouwende feedback geven. Zo stappen ze straks niet alleen bekwaam, maar ook vol zelfvertrouwen de praktijk in.

De namen van de studenten in dit artikel zijn gefingeerd.