Participatie, actie en reflectie

 Om die vervolgens nauwkeurig te registeren, evalueren en het effect te onderzoeken. Het resultaat is een schat aan kennis en bovenal; betrokkenen zijn eigenaar van de ingezette acties en gaan daar vaak mee door. Oftewel; er komt daadwerkelijk een verandering op gang.

Dit zogeheten actieonderzoek is in Nederland in opmars en de deskundigen vind je onder andere bij Hogeschool Leiden. Arlette Hesselink is docent-onderzoeker bij Hogeschool Leiden is zo'n expert. "Het mooiste van deze benadering vind ik dat je veel kunt bereiken doordat je echt samenwerkt met de mensen uit de praktijk. Dat is enorm waardevol."  

Actieonderzoek is een onderzoeksbenadering die zich richt op het oplossen van complexe praktische problemen door middel van een cyclisch proces van actie en reflectie. Vaak gaat het om problemen in het maatschappelijk veld. Bij actieonderzoek werken onderzoekers samen met de betrokkenen uit de praktijk om problemen te identificeren, oplossingen te ontwikkelen en deze in de praktijk te testen. Actieonderzoek is dus zeer participatief van aard. De betrokkenen – dit kunnen burgers, patiënten en professionals zijn – doen actief mee met het onderzoek, maken gezamenlijk beslissingen en zetten liefst zelf ook acties in gang. Oplossingen voor het praktijkprobleem worden samen vormgegeven, getest, geëvalueerd en aangepast waar nodig. Zo zijn ze de deelnemers niet alleen eigenaar van het probleem, maar ook van de oplossing. Petra Siemonsma, lector van Hogeschool Leiden "Als actieonderzoeker onderzoek je niet alleen, het is minstens zo belangrijk dat de verandering begeleidt en bevordert. Je bouwt aan relaties, verbindt mensen en ondersteunt ze in het nemen van actie." Arlette en Petra benadrukken beiden dat actieonderzoek maatwerk biedt. Natuurlijk neem je de geleerde lessen mee, maar wat op de ene plek werkt, hoeft niet op andere plekken ook te werken.  

Actieonderzoek is vooral geschikt voor complexe vraagstukken in een complexe omgeving. Arlette: "Je weet eigenlijk van te voren al dat er niet één oplossing is. Jij als onderzoeker staat vaak best ver af van het probleem en de mogelijke oplossing. Het mooie van actieonderzoek is dat je actief met de experts - inwoners, patiënten, professionals - van de situatie aan de slag gaat. " Dat maakt het voor de onderzoeker nier per sé gemakkelijker, legt ze uit. "Je moet soms zelf een stapje opzij doen. Laat de betrokkenen samen met een mooi idee komen, of met een aanpak. Laat ze in stapjes werken aan hun probleem. Als onderzoeker stuur je dit proces bij als dat nodig is. Je legt de contacten, je verbindt en je faciliteert. De relatie, dát is heel belangrijk bij actieonderzoek. Als onderzoeker moet je je dus heel flexibel opstellen en dat is niet voor iedereen even gemakkelijk, persoonlijk vind ik het juist heel gaaf." En Petra vult aan: "Actieonderzoek vraagt om sociale vaardigheid en ook om bescheidenheid van jou als onderzoeker. Je beseft voortdurend dat bij het veranderen van de praktijk, wetenschappelijke kennis en jouw expertise slechts enkele van de vele bouwstenen zijn om tot een waardevolle oplossing te komen." 

Eén van de praktijkgerichte onderzoeken waar actieonderzoek werd toegepast is 'Gezond en inclusief Leiden ZuidWest' van Hogeschool Leiden en gemeente Leiden. Dit onderzoek werd door collega's van onderzoeksgroepen Eigen Regie en Vitaliteit bij Fysiotherapie en Beweegzorg en Sociale innovatie uitgevoerd. Samen met zorg- en welzijnsprofessionals en bewoners is een wijkatlas en schatkaart van de wijk gemaakt. Daarna zijn diverse acties in gang gezet om gezondheid en inclusiviteit in de wijk te bevorderen.  

Arlette: "In Leiden zijn we ver met actieonderzoek. De benadering is verweven in ons onderwijs en in het onderzoek dat we doen. We verzorgen ook scholing voor onderzoekers die aan de slag willen met actieonderzoek. Onze master Fysiotherapie en Wijkgerichte beweegzorg is er ook mee doorspekt. De studenten – zowel pas-afgestudeerden als werkende professionals – gaan de wijk in. Ze gaan samen met inwoners en professionals aan de slag om veranderingen door te voeren die er echt toe doen. Zo zijn onderwijs en onderzoek verweven." 

"Vroeger was het zo dat als je een probleem had met je gezondheid, je naar een zorgprofessional ging die voor jou een oplossing had. Nu ligt de nadruk veel meer op gezondheid, gedrag en het bevorderen van zelfmanagement. De rol van gezondheidsbevorderaar wordt voor een zorgprofessional steeds belangrijker, zegt Petra.

Arlette: " Wat ik bij studenten nog wel merk is dat ze bij het woord onderzoek meteen denken aan saaie theorie, eindeloos literatuur lezen en in je eentje achter de laptop zitten ploeteren. Bij actieonderzoek is dat absoluut niet het geval. 'Waar zijn de data', vragen ze dan. Nou, dat zijn dus de gesprekken met dat clubje omwonenden en met die professionals, dát is dus het onderzoeksmateriaal.  

Volgens Arlette en Petra zijn de voordelen van actieonderzoek talloos. Meer maatwerk en actieve betrokkenheid, de oplossing past daardoor beter en eigenaarschap waardoor ingezette acties meer bestaansrecht hebben. En ook niet onbelangrijk: de flexibiliteit om steeds aan te passen op wat er op dat moment nodig is. Je zet ook vaak meerdere acties, tegelijk of na elkaar uit. Er is vaak geen rechte lijn naar de oplossing van het praktijkprobleem.  

Iedereen die meer wil weten van actieonderzoek kan een cursus doen. "Actieonderzoek is interessant voor iedereen die in de praktijk echt het verschil wil maken. Of je nu werkt in het onderwijs, de zorg, het sociaal domein of het bedrijfsleven—overal waar samenwerking, leren, verbeteren en veranderingen doorvoeren centraal staan, kan actieonderzoek meerwaarde bieden. Actieonderzoek verbindt praktijk, onderwijs en wetenschap met als resultaat professionalisering en veranderingen die écht werken en gedragen worden", legt Arlette uit. Het gaat om problemen aanpakken en veranderingen doorvoeren. Actieonderzoek verbindt praktijk, onderwijs en wetenschap met als resultaat professionalisering en veranderingen die écht werken en gedragen worden."